सनातनी जीवनदर्शनको दीर्घायु उत्सव होपाँच जङ्कु र चौरासी पूजा। सनातन धर्मको परम्परामा मानव जीवनलाई केवल जैविक अस्तित्वका रूपमा मात्र हेरिँदैन, बरु यो एक आध्यात्मिक यात्रा हो। जन्मदेखि मृत्युसम्मको एउटा अनुशासित, संस्कारयुक्त र अर्थपूर्ण साधना। यही दृष्टिकोणले जीवनका विभिन्न चरणहरूलाई विशेष संस्कार र उत्सवका रूपमा मनाउने परम्परा विकास भएको हो। यस्ता संस्कारहरू मध्ये दीर्घायु, अनुभव र आध्यात्मिक परिपक्वताको प्रतीकका रूपमा मानिने “जङ्कु” वा “बुढो पास्नी” अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी नेवार समुदायमा प्रचलित भए तापनि यसको दर्शन सम्पूर्ण सनातनी परम्परासँग गाँसिएको छ। पाँच प्रकारका जङ्कु भीमरथारोहण, चन्द्ररथारोहण, महारथारोहण, दिव्यरथारोहण र महादिव्यरथारोहण मानव जीवनको दीर्घ यात्राका विभिन्न उच्च शिखरहरू हुन्। यी सबैको मूलमा रहेको आध्यात्मिक भावना र संस्कारात्मक महत्त्व बुझ्न “चौरासी पूजा” को अवधारणालाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक हुन्छ।
जङ्कुको दार्शनिक आधार
“जङ्कु” शब्द नेवारी भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ ‘जन्मचक्रको पुनरावृत्ति’ वा ‘जीवनको अर्को चरणमा प्रवेश’ भन्ने बुझिन्छ। हिन्दू दर्शनमा समयलाई चक्रीय मानिन्छ जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको अनन्त चक्र। यसै सन्दर्भमा जब कुनै व्यक्ति निश्चित उमेर र कालचक्र पार गर्छ, उसले एक प्रकारको पुनर्जन्मको अनुभव गर्छ। जङ्कु संस्कारले यही पुनर्जन्मलाई सामाजिक, धार्मिक र पारिवारिक रूपमा मान्यता दिन्छ।
यस संस्कारमा व्यक्तिलाई पुनः बालकको रूपमा सम्मान गरिन्छ उहाँलाई पालामा राखिन्छ, विशेष भोजन खुवाइन्छ, नयाँ वस्त्र लगाइन्छ, र आशीर्वाद दिइन्छ। यसले जीवनको चक्र पूरा गर्दै नयाँ अध्याय सुरु भएको सन्देश दिन्छ।
(क) भीमरथारोहण: ७७ वर्ष ७ महिना ७ दिन ७ घडी ७ पला
भीमरथारोहण पहिलो जङ्कु हो, जुन ७७ वर्ष ७ महिना ७ दिन ७ घडी ७ पला पुगेपछि गरिन्छ। यो उमेर पार गर्नु आफैँमा ठूलो उपलब्धि हो, किनकि यो दीर्घायु, स्वास्थ्य र कर्मशील जीवनको प्रतीक हो। “भीम” शब्दले बल, साहस र स्थायित्व जनाउँछ। यस संस्कारमा व्यक्तिलाई रथमा राखेर नगर परिक्रमा गराइन्छ, जसले उहाँको सामाजिक प्रतिष्ठा र सम्मानलाई प्रकट गर्छ।
भीमरथारोहणले व्यक्तिको जीवनका संघर्ष, अनुभव र उपलब्धिहरूलाई सम्मान गर्छ। यो केवल उत्सव मात्र होइन, परिवार र समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत पनि हो।
(ख) चन्द्ररथारोहण: हजार चन्द्रमा देखेपछि
जब कुनै व्यक्ति हजार चन्द्रमा देख्छ अर्थात् लगभग ८२ वर्ष पूरा गरी ८३ वर्षमा प्रवेश गर्छ तब चन्द्ररथारोहण गरिन्छ। चन्द्रमा हिन्दू धर्ममा शीतलता, शान्ति र मनको प्रतीक हो। हजार चन्द्रमा देख्नु भनेको जीवनका अनेक उतारचढाव पार गर्दै मानसिक परिपक्वता हासिल गर्नु हो।
यस संस्कारमा चन्द्रदेवको पूजा गरिन्छ, र व्यक्तिको मानसिक सन्तुलन, ज्ञान र अनुभवलाई सम्मान गरिन्छ। चन्द्ररथारोहणले जीवनको भावनात्मक र आध्यात्मिक पक्षलाई विशेष रूपमा उजागर गर्छ।
(ग) महारथारोहण: ८८ वर्ष ८ महिना ८ दिन ८ घडी ८ पला
८८ वर्षको यो विशेष क्षणमा गरिने महारथारोहणले जीवनको उच्चतम स्थिरता र परिपक्वताको प्रतीक दिन्छ। “महा” शब्दले महानता जनाउँछ। यस उमेरमा व्यक्ति समाजको ज्ञानको स्रोत, परामर्शदाता र आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा स्थापित हुन्छ।
यस संस्कारमा गरिने पूजा, हवन र रथारोहणले व्यक्तिको जीवनलाई ‘महान यात्रा’ को रूपमा सम्मान गर्छ।
(घ) दिव्यरथारोहण: ९९ वर्ष ९ महिना ९ दिन ९ घडी ९ पला
९९ वर्षको उमेर पार गर्नु अत्यन्त दुर्लभ र सम्मानजनक मानिन्छ। यस अवस्थामा गरिने दिव्यरथारोहणले व्यक्तिलाई ‘दिव्य’ अर्थात् ईश्वरतुल्य मानिन्छ। उहाँको जीवनलाई देवतासमान सम्मान गरिन्छ, र उहाँलाई आशीर्वादको स्रोतका रूपमा हेरिन्छ।
यस संस्कारले मानव जीवनको चरम आध्यात्मिक उपलब्धिलाई संकेत गर्छ।
(ङ) महादिव्यरथारोहण: १०८ वर्ष ८ महिना ८ दिन ८ घडी ८ पला
१०८ वर्षको यो सर्वोच्च चरणमा गरिने महादिव्यरथारोहण अत्यन्त दुर्लभ र पवित्र संस्कार हो। हिन्दू धर्ममा १०८ संख्या अत्यन्त पवित्र मानिन्छ जपमाला, मन्त्र, योग आदि सबैमा यसको विशेष स्थान छ। यस उमेरमा पुगेको व्यक्ति ‘महादिव्य’ अर्थात् परम आध्यात्मिक चेतनामा पुगेको मानिन्छ।
चौरासी पूजा: जङ्कुको आध्यात्मिक केन्द्र
“चौरासी पूजा” जङ्कु संस्कारको मूल आध्यात्मिक आधार हो। “चौरासी” अर्थात् ८४ लाख योनिहरू हिन्दू धर्म अनुसार जीवात्माले ८४ लाख योनिहरू पार गरेर मानव जन्म प्राप्त गर्छ। जब कुनै व्यक्ति दीर्घायु प्राप्त गरी जीवनका विभिन्न चरणहरू पार गर्छ, तब चौरासी पूजा गरेर उसले आफ्नो जीवनयात्रालाई पवित्र बनाउँछ।
चौरासी पूजामा विभिन्न देवदेवीहरूको आराधना गरिन्छ विशेषगरी ब्रह्मा, विष्णु, महेश, नवग्रह, कुलदेवता र पितृहरूको पूजा। यसमा हवन, मन्त्रजप, दान, ब्राह्मण भोज आदि गरिन्छ।
चौरासी पूजाको प्रक्रिया
१. संकल्प र तयारी: शुभ मुहूर्त निर्धारण गरी संकल्प लिइन्छ।
२. देवस्थापन: विभिन्न देवताहरूको स्थापना गरिन्छ।
३. पूजा र हवन: मन्त्र उच्चारण गर्दै हवन गरिन्छ।
४. आशीर्वाद ग्रहण: ब्राह्मण र ज्येष्ठ व्यक्तिहरूबाट आशीर्वाद लिइन्छ।
५. दान र भोज: दान तथा सामूहिक भोजको आयोजना गरिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व
जङ्कु र चौरासी पूजा केवल धार्मिक संस्कार मात्र होइनन्; यी सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताका प्रतीक हुन्। यसले परिवारका सदस्यहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ, पुराना सम्बन्धहरूलाई पुनर्जीवित गर्छ, र नयाँ पुस्तालाई परम्परासँग जोड्छ।
आधुनिक सन्दर्भमा जङ्कु
आजको आधुनिक समाजमा पनि जङ्कु संस्कारको महत्त्व घटेको छैन। बरु, यसले मानिसलाई आफ्नो जरा, संस्कृति र आध्यात्मिक मूल्यहरूसँग पुनः जोड्ने काम गर्छ।
पाँच जङ्कु र चौरासी पूजा सनातन धर्मको गहिरो जीवनदर्शनका प्रतीक हुन्। यी संस्कारहरूले मानव जीवनलाई केवल समयको गणनामा सीमित नगरी, आध्यात्मिक उन्नति, सामाजिक सम्मान र सांस्कृतिक निरन्तरताको रूपमा व्याख्या गर्छन्। दीर्घायु प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त छैन; त्यसलाई संस्कारयुक्त, अर्थपूर्ण र समाजोपयोगी बनाउनु नै सनातन धर्मको मूल सन्देश हो। जङ्कु र चौरासी पूजा यही सन्देशलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्ने अद्भुत परम्परा हुन्।
डा. गोपाल पौड्याल 'मण्डने'
