फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल आधुनिक नर्सिङ पेशाकी संस्थापक तथा स्वास्थ्य सेवामा आमूल परिवर्तन ल्याउने महान् मानवतावादी व्यक्तित्व हुन्। उनको जीवन मानव करुणा, सेवा, अनुशासन र वैज्ञानिक सोचको उत्कृष्ट उदाहरण हो। उनी विशेषगरी क्रिमियन युद्धका समयमा घाइते सैनिकहरूको सेवामा समर्पित भएकी कारण विश्वभर प्रसिद्ध भइन् र “द लेडी विथ द ल्याम्प” को नामले चिनिइन्, किनकि उनी रातको अँध्यारोमा हातमा बत्ती बोकेर बिरामी सैनिकहरूको अवस्था बुझ्न अस्पतालका वार्ड वार्डमा घुम्थिन्।
फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जन्म सन् १८२० मे १२ मा इटालीको फ्लोरेन्स शहरमा भएको थियो। उनको नाम पनि जन्मस्थानकै नामबाट राखिएको हो। उनी धनी र शिक्षित परिवारमा जन्मिएकी थिइन्। उनका अभिभावक प्रगतिशील विचारका थिए र छोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन इच्छुक थिए। फ्लोरेन्सले सानै उमेरदेखि गणित, दर्शन, इतिहास र भाषामा गहिरो रुचि देखाइन्। तर त्यस समयको समाजमा महिलाहरूका लागि घरधन्दामै सीमित रहने अपेक्षा गरिन्थ्यो।
यस्तो सामाजिक पृष्ठभूमिमा पनि फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले नर्स बन्ने दृढ निर्णय गरिन्। त्यस बेला नर्सिङ पेशालाई सम्मानजनक मानिँदैनथ्यो र यसलाई तल्लो स्तरको कामको रूपमा हेरिन्थ्यो। परिवारको विरोध र सामाजिक दबाबका बाबजुद उनले आफ्नो लक्ष्य छोडिनन्। अन्ततः उनले जर्मनीको काइजरस्वेर्थ संस्थानमा नर्सिङ तालिम लिएर स्वास्थ्य सेवाको व्यावहारिक र सैद्धान्तिक ज्ञान हासिल गरिन्।
सन् १८५३ देखि १८५६ सम्म चलेको क्रिमियन युद्ध फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अध्याय बन्यो। बेलायती सैनिकहरू युद्धभन्दा बढी फोहर अस्पताल, संक्रमण, कुपोषण र अव्यवस्थित व्यवस्थापनका कारण मरिरहेका थिए। यस अवस्थालाई सुधार गर्न फ्लोरेन्स ३८ जना नर्ससहित टर्कीको स्कुटारीस्थित सैनिक अस्पताल पुगिन्। त्यहाँ उनले अस्पतालको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिइन्, सफा पानी र हावाको व्यवस्था गरिन्, बिरामीहरूको खानपान सुधार गरिन् र नियमित हेरचाह प्रणाली विकास गरिन्।
यी सुधारका परिणामस्वरूप सैनिकहरूको मृत्यु दर उल्लेखनीय रूपमा घट्यो। यसले प्रमाणित गर्यो कि रोग र मृत्युको मुख्य कारण युद्धभन्दा बढी खराब व्यवस्थापन र अस्वस्थ वातावरण थियो। फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले पहिलो पटक स्वास्थ्य क्षेत्रमा तथ्याङ्क र गणितीय विश्लेषण प्रयोग गरिन्। उनले पोलार एरिया डाइग्राम प्रयोग गरी मृत्युका कारणहरू स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिन्, जसले सरकार र सैन्य प्रशासनलाई स्वास्थ्य नीतिमा सुधार गर्न बाध्य बनायो।
युद्धपछि फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले नर्सिङ शिक्षालाई संस्थागत रूप दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिन्। सन् १८६० मा उनले लन्डनको सेंट थोमस अस्पतालमा नाइटिङ्गेल ट्रेनिङ स्कूल फर नर्सेस स्थापना गरिन्। यो विद्यालय आधुनिक नर्सिङ शिक्षाको आधार बन्यो। यहाँबाट प्रशिक्षित नर्सहरूले अनुशासन, स्वच्छता, नैतिकता र वैज्ञानिक पद्धतिमा आधारित नर्सिङ सेवा विश्वभर फैलाए।
फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले “Notes on Nursing” नामक पुस्तक लेखिन्, जसमा नर्सिङका आधारभूत सिद्धान्तहरू स्पष्ट र सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएका छन्। यो पुस्तक आज पनि नर्सिङ शिक्षाको महत्वपूर्ण सन्दर्भ ग्रन्थ मानिन्छ। उनले अस्पताल व्यवस्थापन, सार्वजनिक स्वास्थ्य र स्वास्थ्य प्रशासनसम्बन्धी धेरै प्रतिवेदनहरू पनि तयार गरिन्।
उनको महान् योगदानको कदरस्वरूप फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेललाई विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानहरू प्रदान गरियो। सन् १९०७ मा उनले बेलायतको “Order of Merit” प्राप्त गर्ने पहिलो महिला बन्ने गौरव हासिल गरिन्। उनको जन्मदिन मे १२ लाई आज विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवसका रूपमा मनाइन्छ।
फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको निधन सन् १९१० अगस्ट १३ मा ९० वर्षको उमेरमा भयो। तर उनको विचार, सेवा भावना र सुधारको दृष्टिकोण आज पनि जीवित छ। निष्कर्षतः फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल केवल एक नर्स मात्र होइनन्, उनी आधुनिक स्वास्थ्य सेवा प्रणालीकी मार्गदर्शक, नारी सशक्तीकरणकी प्रेरणा र मानव सेवाकी अमर प्रतीक हुन्।
डा. गोपाल पौड्याल 'मण्डने'
