तिमी रूपको बजारमा बिक्छौ भन्ने थाहा पाएको भए, म निकै शृङ्गारिएर आउने थिएँ।

कुनैकुनै वाक्य यस्ता हुन्छन्, जसको जन्म ओठमा हुँदैन; तिनको जन्म धेरै समयदेखि मौन बसेको पीडाको गर्भमा हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा ती सामान्य लाग्छन्, तर तिनको अन्तर्यमा एउटा युगको थकान, एउटा सम्बन्धको विफलता, एउटा मानिसको आत्मपरीक्षण र एउटा सभ्यताप्रतिको प्रश्न लुकेको हुन्छ। “तिमी रूपको बजारमा बिक्छौ भन्ने थाहा पाएको भए, म निकै शृङ्गारिएर आउने थिएँ” भन्ने वाक्य पनि त्यस्तै एउटा वाक्य हो।

यो केवल कुनै प्रेमीको असफल प्रेमकथा होइन। यो केवल उपेक्षित आकर्षणको गुनासो पनि होइन। यसको अन्तर्यमा मानिसले मानिसलाई हेर्ने दृष्टिकोणप्रति एउटा गम्भीर असन्तोष छ। यहाँ ‘रूप’ केवल अनुहार होइन, ‘बजार’ केवल किनबेच हुने ठाउँ होइन, र ‘शृङ्गार’ केवल प्रसाधन होइन। यी तीनै शब्द प्रतीक हुन्। मानिसलाई उसको सम्पूर्ण अस्तित्वबाट अलग गरेर बाह्य प्रस्तुतिमा सीमित गर्ने समाजका प्रतीक।

हामी बाँचिरहेको समयले मानिसलाई हेर्ने तरिका बदलिदिएको छ। कुनै समय मानिसलाई बुझ्न उसँग बस्नुपर्थ्यो, उसका कुरा सुन्नुपर्थ्यो, उसको व्यवहारको ऋतु परिवर्तन पर्खनुपर्थ्यो। आज एउटा तस्वीर, केही वाक्य, एउटा पोशाक, सामाजिक हैसियत, उमेर, अनुहार, शरीर, पेशा वा बाह्य प्रभावका आधारमा मानिसबारे धारणा बनाइन्छ। परिचय छोटो भएको छ, निर्णय छिटो भएको छ, तर बुझाइ झन् सतही बनेको छ।

मानिसको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना शायद यही हो।उसलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा ‘बुझिनु’ हो, तर ऊ सबैभन्दा बढी ‘हेरिन्छ’।

हेर्नु र बुझ्नु एउटै कुरा होइन।

आँखाले अनुहार देख्छ, तर जीवन देख्दैन। आँखाले मुस्कान देख्छ, तर त्यो मुस्कानसम्म पुग्न पार गरिएको दुःखको बाटो देख्दैन। आँखाले उमेर देख्छ, तर त्यो उमेरले दिएको अनुभव, संयम, क्षमा र सहनशीलताको इतिहास पढ्न सक्दैन। अनुहारमाथि समयले कोरेका रेखाहरू देखिन्छन्, तर ती रेखाभित्र कति रात जागेर काटिएका छन्, कति आँसु नदेखाई पुछिएका छन्, कति जिम्मेवारी मौन रूपमा बोकिन्छन् त्यो देखिँदैन तर रूपको बजारमा यस्ता अदृश्य सम्पत्तिको कुनै मूल्यसूची हुँदैन।त्यहाँ देखिने कुरा छिटो बिक्छ।त्यहाँ चमकको

मूल्य हुन्छ, गहिराइको होइन। त्यहाँ प्रस्तुति बोल्छ, मौनता होइन र त्यही बजारमा, कुनै दिन, म प्रेम लिएर पुगेछु।

 

म आफ्नो परिचयलाई चम्किलो बनाउन गएको थिइनँ। मैले आफूलाई बेच्नुपर्ने वस्तु ठानेको थिइनँ। त्यसैले आफूलाई आकर्षक देखाउन जति सावधानी चाहिन्थ्यो, शायद मैले त्यति अपनाइनँ। मसँग एउटा भ्रम थियो—साँचो मन लिएर जाँदा अतिरिक्त सजावट आवश्यक पर्दैन।

मलाई लाग्थ्यो, प्रेमको भेटमा मानिसले अनुहारभन्दा हृदय लिएर जानुपर्छ।

मलाई लाग्थ्यो, कसैले मेरो आँखामा हेर्दा आँखाको आकार होइन, त्यसमा बसेको विश्वास देख्नेछ।

मलाई लाग्थ्यो, कसैले मेरो अनुहार हेर्दा उमेरको चिन्ह होइन, यात्राको इतिहास पढ्नेछ।

मलाई लाग्थ्यो, कसैले मेरो मौनतालाई असहजता होइन, जीवनले सिकाएको गम्भीरता ठान्नेछ।

यही मेरो भूल थियो कि विश्वास—आजसम्म पनि म छुट्याउन सक्दिनँ।

हामी प्रेममा पर्दा अर्को मानिसलाई प्रायः आफ्नै नैतिक मापदण्डले नाप्छौँ। आफू निष्ठावान् छौँ भने उसलाई पनि

निष्ठावान् ठान्छौँ। आफूले बाह्य रूपभन्दा मनको मूल्य गर्छौँ भने उसले पनि त्यही गर्नेछ भन्ने विश्वास राख्छौँ। आफू सम्बन्धलाई खेल ठान्दैनौँ भने अर्कोले पनि खेलिरहेको हुँदैन भन्ने अनुमान गर्छौँ।

मानिसले प्रेममा गर्ने सबैभन्दा निर्दोष गल्ती यही हो। उसले प्रिय व्यक्तिको हृदयमा आफ्नै हृदयको प्रतिरूप खोज्छ तर प्रत्येक हृदय एउटै भाषामा लेखिएको हुँदैन।

कसैका लागि प्रेम आत्मीयता हो, कसैका लागि आकर्षण। कसैका लागि सम्बन्ध जिम्मेवारी हो, कसैका लागि सुविधा। कसैका लागि साथ भनेको जीवनको दुःख-सुख बाँड्नु हो, कसैका लागि आफ्नो सौन्दर्य, हैसियत र सामाजिक छविसँग मेल खाने मानिस छान्नु हो।

यी सबै भिन्नता गलत नै हुन् भन्ने होइन। मानिसलाई रोज्ने स्वतन्त्रता प्रत्येक व्यक्तिको अधिकार हो। रूप मन पराउनु अपराध होइन। सुन्दरतातर्फ आकर्षित हुनु मानवीय स्वभावकै अंश हो। समस्या रूपलाई प्रेमको प्रारम्भिक कारण बनाउनुमा होइन; समस्या रूपलाई नै मानिसको अन्तिम मूल्य बनाउनुमा हो।

फूलको सुन्दरता हेर्नु स्वाभाविक हो, तर फूललाई रङका आधारमा मात्र बुझ्नु अधुरो हो। सुगन्ध पनि हुन्छ, आयु पनि

हुन्छ, काँडा पनि हुन्छ, ऋतु पनि हुन्छ। ठीक त्यसैगरी मानिस पनि अनुहार मात्र होइन। ऊ सम्झना हो, इतिहास हो, भय हो, आशा हो, विफलता हो, संघर्ष हो, आकांक्षा हो, अपराधबोध हो, क्षमा हो र पुनः उठ्ने अद्भुत शक्ति पनि हो।

तर रूपको बजारलाई यति धेरै समय कहाँ छ?

बजारलाई कथा चाहिँदैन; बजारलाई मूल्य चाहिन्छ।

म शायद कथा बोकेर पुगेको थिएँ।

त्यसैले त्यहाँ मेरो भाषा नै नमिलेको हुनुपर्छ।

म तिमीलाई प्रभावित पार्न गएको थिएँ कि बुझिन चाहेको थिएँ यो प्रश्न म आफैँसँग धेरैपटक सोध्छु। यदि केवल प्रभावित पार्न गएको भए, म आफूलाई अझ राम्रोसँग प्रस्तुत गर्न सक्थेँ। कपडा अझ विचार गरेर रोज्थेँ। अनुहारमा समयको छाप कम देखाउने उपाय खोज्थेँ। कपाल, सुगन्ध, हाउभाउ, मुद्रा सबैमा सजग हुन सक्थेँ। आफ्नो थकान लुकाउन सक्थेँ। जीवनले दिएका चोटहरूलाई प्रसन्नताको आवरणमा छोप्न सक्थेँ।

तर म त्यसरी आइनँ।

किनकि मसँग एउटा पुरानो विश्वास थियो जसले मलाई रोज्छ, उसले मेरो अभिनय होइन, मेरो अस्तित्व रोजोस्।

कति निरपराध थियो त्यो विश्वास!

सायद प्रेमको आदर्श रूप यस्तै हुन्छ। तर संसार आदर्शमा मात्र

चल्दैन। मानिसले कहिलेकाहीँ आत्मालाई भेट्नुअघि आवरणसँग प्रेम गरिसकेको हुन्छ। ऊ गहिराइसम्म पुग्नुअघि सतहबाटै फर्किसकेको हुन्छ।

त्यसैले कहिलेकाहीँ लाग्छ, सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो दुर्घटना अस्वीकार होइन; गलत कारणले गरिएको मूल्याङ्कन हो।

यदि कसैले मलाई मेरो विचार बुझेर अस्वीकार गर्छ भने म स्वीकार गर्न सक्छु। मेरो स्वभाव, जीवनदृष्टि, उद्देश्य वा व्यवहारसँग असहमति राखेर टाढा जान्छ भने त्यो पनि उचित हुन सक्छ। तर जब एउटा सम्पूर्ण जीवनलाई एउटा अनुहार, एउटा उमेर, एउटा बाह्य छापमा सीमित गरेर फैसला गरिन्छ, त्यहाँ पीडा केवल प्रेम नपाएको कारणले हुँदैन मानिस नबुझिएको कारणले हुन्छ।

नबुझिनु एक प्रकारको एकान्त हो।

भीडभित्रको एकान्त।

कसैको अगाडि उपस्थित भएर पनि अदृश्य हुनु।

तिमीले मलाई हेरेकी हुन सक्छौ, तर के तिमीले मलाई देख्यौ?

यही प्रश्नको उत्तर शायद यो सम्पूर्ण लेखको केन्द्रमा छ।

मानिसको बाह्य रूप एउटा ढोका हो। त्यस ढोकाबाट प्रवेश गरेर भित्र पुग्न सकिन्छ। तर ढोकामै बसेर घरबारे निर्णय गर्नु न्याय होइन।

घरभित्र कति उज्यालो छ, कति अँध्यारो छ, कति खाली कोठा छन्, कति पुराना तस्वीरहरू झुन्डिएका छन्, कुन कुनामा दुःख थन्किएको छ, कुन झ्यालबाट आशा भित्र पस्छ यी कुरा समय दिएर मात्र थाहा हुन्छन्।

मनुष्य पनि यस्तै घर हो।

तर हामी यस्तो युगमा आइपुगेका छौँ, जहाँ मानिसहरू घरभित्र पस्नुभन्दा बाहिरको रंगरोगन हेरेर निर्णय गर्छन्।

सामाजिक सञ्जालले यो प्रवृत्तिलाई झन् तीव्र बनाएको छ। सबै मानिस आफ्ना सर्वश्रेष्ठ क्षणहरू प्रदर्शन गर्छन्। कोही आफ्नो एक्लोपनाको तस्वीर राख्दैन। कोही रातभर निदाउन नसकेको अनुहार सार्वजनिक गर्दैन। कोही विवाहको मुस्कानमुनि लुकेको दूरी देखाउँदैन। कोही सफलताको घोषणासँगै आफ्ना असफल प्रयासहरूको पूरा हिसाब खोल्दैन।

त्यसैले हामी एकअर्काका सम्पादित जीवन हेर्छौँ र आफ्नो असम्पादित जीवनसँग तुलना गर्छौँ।

त्यसपछि सौन्दर्य पनि सत्य हुँदैन; प्रदर्शन हुन्छ।

खुशी पनि अनुभव हुँदैन; प्रस्तुति हुन्छ।

प्रेम पनि निजी अनुभूति हुँदैन; सार्वजनिक प्रमाण बन्न थाल्छ।

यसरी रूपको बजार विस्तारै विशाल हुन्छ।

बजारमा सबैको एउटा ‘प्रोफाइल’ हुन्छ, एउटा ‘छवि’ हुन्छ, एउटा

अनुमानित मूल्य हुन्छ।

यही बजारमा उमेर पनि मूल्य निर्धारण गर्ने तत्व बन्छ।

उमेरबारे हाम्रो समाजको दृष्टि विचित्र छ। बाल्यकालमा हामी उमेर बढोस् भन्छौँ। किशोरावस्थामा जवान हुन आतुर हुन्छौँ। जवान भएपछि केही वर्ष उमेरसँग गर्व गर्छौँ। अनि एक दिन त्यही उमेर लुकाउन थाल्छौँ।

किन?

किनकि संसारले हामीलाई सिकाउँछ समयसँगै ज्ञान बढे पनि बजार मूल्य घट्न सक्छ।विशेषतः रूपको बजारमा तर म उमेरलाई ह्रासको कथा मान्न तयार छैन।

उमेरले यदि अनुहारबाट केही खोस्छ भने चेतनामा धेरै कुरा थप्छ। जवानीले गति दिन्छ, अनुभवले दिशा दिन्छ। युवावस्थाले साहस दिन्छ, परिपक्वताले त्यस साहसको मूल्य बुझाउँछ। जीवनका वर्षहरू केवल पात्रोबाट झरेका अंक होइनन्; ती त मनुष्यको निर्माणमा लगाइएका समयका तह हुन्।

निधारको प्रत्येक रेखा बुढ्यौलीको दोष होइन।

कुनै रेखा चिन्ताले बनाएको हुन सक्छ।

कुनै जिम्मेवारीले।

कुनै सन्तानको भविष्य सोचेर।

कुनै प्रियजनको उपचारमा रात काटेर।

कुनै व्यवसाय जोगाउन संघर्ष गरेर।

कुनै सम्बन्ध बचाउन आफ्नो अहंकार निलेर।

यदि यी रेखालाई केवल ‘रूप घटेको’ प्रमाण ठानिन्छ भने त्यसो गर्ने आँखाले जीवन पढ्न सिकेको छैन।

यही कारण हो कि अब “शृङ्गारिएर आउने थिएँ” भन्ने वाक्य मेरो लागि शाब्दिक अर्थभन्दा धेरै ठूलो भएको छ।

शृङ्गार भनेको यहाँ अनुहार सजाउनु मात्र होइन।

यो आफूमाथि अर्कोको अपेक्षाको रंग पोत्नु हो।

आफ्ना कमजोरी लुकाउनु हो।

आफ्नो वास्तविक उमेर लुकाउनु हो।

आफ्नो संवेदनशीलता लुकाउनु हो।

आफूले भोगेका पीडा नदेखिने गरी मुस्कान लगाउनु हो।

आफ्नो मौलिकतालाई अलिकति काटछाँट गरेर अर्कोको स्वादअनुसार प्रस्तुत हुनु हो।

हामीमध्ये धेरैले जीवनमा यस्तै शृङ्गार गरेका छौँ।

कसैलाई गुमाउने डरले मन नपरेको कुरा मन परेजस्तो गरेका छौँ।

कसैको नजिक रहन आफ्ना असहमति दबाएका छौँ।

कसैको प्रशंसा पाउन आफूभन्दा फरक व्यक्तित्व देखाएका छौँ।

कसैलाई प्रभावित पार्न आफ्नो सफलताको आकार बढाएका छौँ र दुःखको आकार घटाएका छौँ तर यस्तो शृङ्गारको समस्या

के हो भने यसले सम्बन्ध जिते पनि मानिसलाई आफैँबाट हराउन सक्छ।

यदि कुनै व्यक्तिले हाम्रो कृत्रिम रूपलाई प्रेम गर्‍यो भने एक दिन हामीले प्रश्न गर्नैपर्छ—उसले वास्तवमा कसलाई प्रेम गरेको हो?

मलाई?

कि मैले उसलाई देखाएको पात्रलाई?

यही प्रश्न भयानक छ।

किनकि प्रेमको सबैभन्दा गहिरो आवश्यकता स्वीकार्यता हो।

मानिस संसारभर प्रशंसा पाएर पनि दुःखी हुन सक्छ, यदि उसले महसुस गर्छ कि कसैले उसको वास्तविक स्वरूप चिनेको छैन।

त्यसैले जीवनमा एक जना यस्तो मानिस हुनु ठूलो वरदान हो, जसको अगाडि हामीलाई शृङ्गारिएको आत्मा लिएर बस्नु पर्दैन।

जसको अगाडि थकित हुन पाइन्छ।

असफल हुन पाइन्छ।

कमजोर हुन पाइन्छ।

चुप लाग्न पाइन्छ।

गल्ती स्वीकार गर्न पाइन्छ।

उमेर बढाउन पाइन्छ।

र एक दिन कुरूप देखिन पनि पाइन्छ।

यस्तो सम्बन्धमा रूप समाप्त हुँदैन; रूपको दासत्व समाप्त हुन्छ।

प्रेमले सौन्दर्यलाई अस्वीकार गर्दैन, तर सौन्दर्यको परिभाषा बदलिदिन्छ।

प्रेमको आँखाले एउटै अनुहारलाई वर्षौँसम्म नयाँ तरिकाले देख्न सक्छ। किनकि त्यहाँ केवल छालाको बनावट हुँदैन; सम्झनाहरू जोडिएका हुन्छन्।

कुनै आँखाको कुनामा परेको रेखा पहिलो सन्तान जन्मिएको रातसँग जोडिएको हुन सक्छ।

कुनै हातको खस्रोपन परिवारका लागि गरिएको श्रमसँग।

कुनै झुकेको काँध वर्षौँको जिम्मेवारीसँग।

त्यसैले प्रेमले समयलाई कुरूपता बनाउँदैन; इतिहास बनाउँछ।

यस्तो प्रेम दुर्लभ छ।

र दुर्लभ कुरालाई बजारले सधैँ बुझ्दैन।

बजारलाई नवीनता चाहिन्छ।

प्रेमलाई निरन्तरता।

बजारलाई आकर्षण चाहिन्छ।

प्रेमलाई विश्वास।

बजारलाई तुलना चाहिन्छ।

प्रेमलाई स्वीकार।

बजारमा मानिसले सोध्छ “अझ राम्रो विकल्प छ कि?”

प्रेममा मानिस भन्छ “यही व्यक्तिसँग अपूर्णतासहित जीवन

बनाउन सक्छु कि?”

यी दुई मानसिकताबीच गहिरो दूरी छ।

र शायद हाम्रो समयको प्रेम संकट यही दूरीबाट जन्मिएको छ।

हामीसँग विकल्प धेरै छन्, तर धैर्य कम।

सम्पर्क धेरै छन्, आत्मीयता कम।

तस्वीर धेरै छन्, स्मरणीय क्षण कम।

बोलचाल धेरै छ, संवाद कम।

प्रेमको घोषणा धेरै छ, प्रेम बोक्ने क्षमता कम।

किनकि साँचो प्रेममा रोमाञ्च मात्र हुँदैन; जिम्मेवारी पनि हुन्छ।

त्यसमा प्रतीक्षा हुन्छ।

क्षमा हुन्छ।

कहिलेकाहीँ निराशा हुन्छ।

कहिलेकाहीँ मन नपर्ने सत्य सुन्नुपर्छ।

कहिलेकाहीँ आफ्नो अहंकारभन्दा सम्बन्धलाई ठूलो मान्नुपर्छ।

र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—त्यसमा अर्को मानिसलाई आफ्नो कल्पनाअनुसार बनाउन छोडेर ऊ जस्तो छ, त्यसलाई बुझ्न सिक्नुपर्छ।

मलाई लाग्छ, प्रेमको सबैभन्दा उच्च रूप स्वामित्व होइन, साक्षी हुनु हो।

कसैको जीवनको साक्षी।

उसको जवानीको।

उसको सफलताको।

उसको पतनको।

उसको पुनरुत्थानको।

उसको रोगको।

उसको वृद्धावस्थाको।

अनि अन्ततः उसको अन्तिम मौनताको।

यो यात्रा रूपले मात्र सम्भव हुँदैन।

यसका लागि हृदयको अनुशासन चाहिन्छ।

त्यसैले जब म भन्छु, “तिमी रूपको बजारमा बिक्छौ भन्ने थाहा पाएको भए, निकै शृङ्गारिएर आउने थिएँ,” त्यहाँ गुनासोभन्दा बढी एउटा बोध छ।

म गलत ठाउँमा सही वस्तु लिएर गएको थिएँ।

सायद तिम्रो बजारमा मेरो मुद्रा चल्दैनथ्यो।

मसँग निष्ठा थियो।

तर त्यहाँ चमक चाहिएको थियो।

मसँग स्थायित्वको प्रस्ताव थियो।

तर त्यहाँ क्षणिक आकर्षणको माग थियो।

मसँग एउटा जीवन बाँड्ने आकांक्षा थियो।

तर सम्भवतः तिमीलाई त्यो क्षण रमाइलो बनाउने दृश्य

चाहिएको थियो।

यसमा दोष कसको?

शायद कसैको होइन।

कहिलेकाहीँ दुई मानिस नराम्रो हुँदैनन्; तिनका मूल्यप्रणाली मात्र फरक हुन्छन्।

एकले गहिराइ खोज्छ, अर्कोले हल्कापन।

एकले घर खोज्छ, अर्कोले झ्यालबाट देखिने दृश्य।

एकले शाश्वतताको कल्पना गर्छ, अर्को वर्तमान क्षणको सौन्दर्यमा रमाउँछ।

समस्या तब हुन्छ जब हामी फरक चाहनालाई एउटै नाम दिन्छौँ प्रेम।

त्यसैले भाषा पनि कहिलेकाहीँ अन्यायी हुन्छ।

एउटै शब्द ‘प्रेम’ ले कति भिन्न अनुभव ढाकेको छ!

आकर्षणलाई प्रेम भनिन्छ।

आसक्तिलाई प्रेम भनिन्छ।

आवश्यकतालाई प्रेम भनिन्छ।

स्वामित्वलाई प्रेम भनिन्छ।

एक्लोपनाबाट भाग्न खोजेको सम्बन्धलाई पनि प्रेम भनिन्छ।

तर प्रेमको वास्तविक परीक्षा समयले मात्र गर्छ।

समय एउटा कठोर न्यायाधीश हो।

उसले अनुहारको भ्रम हटाउँछ।

धनको अस्थिरता देखाउँछ।

शरीरको सीमा देखाउँछ।

मानिसको व्यवहार नाङ्गो पार्छ।

र अन्ततः सोध्छ अब के बाँकी रह्यो?

यदि आकर्षण घटेपछि सम्मान बाँकी रह्यो भने त्यहाँ प्रेम थियो।

यदि स्वास्थ्य बिग्रँदा हेरचाह बाँकी रह्यो भने त्यहाँ प्रेम थियो।

यदि असफलतापछि पनि विश्वास बाँकी रह्यो भने त्यहाँ प्रेम थियो।

यदि उमेर ढल्किँदा पनि हात छुटेन भने त्यहाँ प्रेम थियो।

अन्यथा शायद त्यो प्रेमको वेशमा आएको कुनै छोटो मौसम मात्र थियो।

म तिमीलाई दोष दिएर आफूलाई निर्दोष ठहराउन चाहन्नँ।

सम्बन्धमा असफलता हुँदा प्रत्येक पक्षले आफ्नो ऐना हेर्नुपर्छ।

ममा पनि कमजोरी थिए।

सायद म आफ्नो भावनालाई ठीकसँग व्यक्त गर्न सकिनँ।

सायद मैले अपेक्षा धेरै राखेँ।

सायद म तिमीलाई बुझ्नुभन्दा तिमीले मलाई बुझ्नुपर्छ भन्ने चाहनामा बढी बाँधिएँ।

सायद मेरो गम्भीरता तिमीलाई बोझिलो लाग्यो।

सायद मैले आफ्नो सत्यलाई पर्याप्त सुन्दर भाषामा प्रस्तुत गर्न सकिनँ।

यी सम्भावनाबाट म भाग्दिनँ।

तर एउटा कुरा अब स्पष्ट छ म कसैको प्रेम पाउनका लागि आफ्नो अस्तित्वको अपमान गर्न सक्दिनँ।

प्रेममा नम्रता आवश्यक छ, आत्महीनता होइन।

सम्झौता आवश्यक छ, आत्मविलोपन होइन।

परिवर्तन आवश्यक हुन सक्छ, तर आफ्नो मूल स्वरूपको हत्या होइन।

आत्मसम्मान र प्रेम एकअर्काका शत्रु होइनन्।

बरु आत्मसम्मानविहीन प्रेम धेरैपटक निर्भरता बन्छ।

हामी कसैलाई प्रेम गर्न सक्छौँ र तैपनि भन्न सक्छौँ “तिमीले मलाई नचुन्न सक्छौ, तर त्यसले मेरो मूल्य घटाउँदैन।”

यो वाक्य बोल्न मानिसलाई धेरै चोटपछि मात्र आउँछ।

प्रेमभङ्गको पहिलो चरणमा हामी प्रायः आफूलाई दोष दिन्छौँ।

“म अझ राम्रो भएको भए?”

“अझ सुन्दर?”

“अझ जवान?”

“अझ सम्पन्न?”

“अझ प्रभावशाली?”

यी ‘अझ’ हरूको अन्त्य हुँदैन।

मानिस आफ्नो सम्पूर्ण जीवन अरूको छनोट योग्य बन्ने प्रयत्नमै बिताउन सक्छ तर एक दिन बुझ्नुपर्छ संसारमा सबैको रुचि बन्नु सम्भव छैन, र आवश्यक पनि छैन।

हजार आँखाले नदेखेको सौन्दर्य एउटै सही आँखाले देख्न सक्छ।

हजार मानिसले नबुझेको मौनता एउटै आत्मीय व्यक्तिले बुझ्न सक्छ।

हजार अस्वीकारले एउटा साँचो स्वीकारलाई सानो बनाउँदैन।

जीवनको उद्देश्य सबैको बजारमा बिक्नु होइन।

आफ्नो मूल्य बुझ्ने ठाउँसम्म पुग्नु हो।

म यसकारण अब रूपसँग युद्ध गर्दिनँ।

म सुन्दरता मन पराउँछु।

सुन्दर अनुहार, सुन्दर पोशाक, सुन्दर भाषा, सुन्दर घर, सुन्दर फूल  यी सबै जीवनका उत्सव हुन्।

तर रूपलाई सत्यको स्थानमा राख्नु स्वीकार गर्दिनँ।

किनकि रूपको नियति परिवर्तन हो।

आजको चमक भोलि फिका हुन्छ।

आजको जवान शरीर भोलि थाक्छ।

आजको गर्विलो अनुहारमा भोलि समयको धूलो बस्छ तर एउटा असल व्यवहारको स्मृति दशकौँसम्म ताजा रहन सक्छ।

कसैले संकटमा दिएको साथ जीवनभर भुलिँदैन।

कसैले अपमानबाट बचाइदिएको क्षण समयसँगै झन् ठूलो भएर स्मृतिमा बस्छ। कसैले “म छु” भनेको दुई शब्द कहिलेकाहीँ महँगो उपहारभन्दा मूल्यवान हुन्छ। मानिस अन्ततः यिनै कुराले बाँच्दो रहेछ।

बुढेसकालमा ऐनाले धेरै कुरा खोस्छ, स्मृतिले धेरै कुरा फिर्ता दिन्छ। त्यस बेला शायद हामी आफ्ना पुराना तस्वीर हेरेर मुस्कुराउँछौँ। कति जवान थियौँ, कति सुन्दर थियौँ, कति आत्मविश्वासी। तर तस्वीर लामो समय बोल्दैन। केही क्षणपछि मन अर्को ठाउँमा जान्छ कसले त्यो तस्वीर खिचेको थियो? त्यो दिन कोसँग थियौँ? कसले हाम्रो हात समातेको थियो? कससँग झगडा भयो? कसलाई गुमायौँ? कसले अन्तिमसम्म साथ दियो?

जीवनको उत्तर तस्वीरको अनुहारमा होइन, त्यस तस्वीर वरिपरिका सम्बन्धमा भेटिन्छ।

त्यसैले मलाई लाग्छ, प्रेमको सबैभन्दा सुन्दर परिभाषा शायद यस्तो हुन सक्छ प्रेम भनेको समयसँगै बदलिँदै गएको एउटा मानिसलाई हरेक नयाँ रूपसहित पुनः स्वीकार गरिरहनु हो।

यौवनमा एउटा रूप।

मध्य उमेरमा अर्को।

वृद्धावस्थामा अर्को।

सफलतामा एउटा स्वभाव।

असफलतामा अर्को।

स्वस्थ हुँदा एउटा शरीर।

रोगमा अर्को।

मानिस बदलिन्छ।

साँचो प्रेमले यो परिवर्तनलाई धोका ठान्दैन।

उसले भन्छ “म तिमीलाई कुनै एउटा क्षणको तस्वीरका लागि होइन, तिम्रो सम्पूर्ण यात्राका लागि रोजेको हुँ।”

कति दुर्लभ वाक्य हो यो!

यदि जीवनमा कसैले यसरी प्रेम गर्न पायो भने ऊ संसारकै धनी मानिस हो।

त्यसैले अब त्यो पुरानो वाक्य सम्झँदा म पहिले जस्तो दुःखी हुँदिनँ।

त्यसमा अब एउटा हल्का मुस्कान मिसिन्छ।

“तिमी रूपको बजारमा बिक्छौ भन्ने थाहा पाएको भए, म निकै शृङ्गारिएर आउने थिएँ।”

तर तुरुन्तै मनले भन्छ

राम्रो भयो, थाहा भएन।

किनकि यदि थाहा भएको भए मैले आफ्नो अनुहार मात्र होइन, आफ्नो आत्मा पनि सजाउने प्रयत्न गर्ने थिएँ।

म आफ्ना अपूर्णता छोप्थेँ।

तिमीलाई मन पर्ने रूप बनाउन आफ्ना केही सत्य हटाउँथेँ।

आफ्नो थकान लुकाउँथेँ।

आफ्नो उमेरसँग लज्जित हुन्थेँ।

आफ्ना अनुभवलाई हल्का बनाउँथेँ।

आफ्नो गम्भीरतालाई बोझ मानेर हाँसोको मुखौटा लगाउँथेँ।

र सम्भवतः तिमीले मलाई मन पराउँथ्यौ।

तर प्रश्न यही हो—त्यसपछि तिमीले प्रेम गरेको मानिस ‘म’ हुने थिएँ त?

सायद हुँदैनथेँ।

त्यसैले अस्वीकार कहिलेकाहीँ क्रूर भए पनि सत्यवादी हुन्छ।

उसले भ्रम भत्काउँछ।

आफू कहाँ उभिएको छु भनेर देखाउँछ।

आफ्नो मूल्य कहाँ खोज्नु हुँदैन भनेर सिकाउँछ।

र सबैभन्दा ठूलो कुरा उसले मानिसलाई आफूतिर फर्काउँछ।

हामी प्रेममा कसैको आँखामा आफूलाई खोज्दै जान्छौँ। अस्वीकारपछि पहिलोपटक आफ्नै आँखामा फर्केर हेर्न बाध्य हुन्छौँ।

त्यो भेट कठिन हुन्छ।

ऐनामा आफ्नो अनुहार मात्र होइन, आत्मा पनि देखिन्छ।

त्यहाँ प्रश्न उठ्छ-

“म वास्तवमा को हुँ?”

“मेरो मूल्य केमा छ?”

“कसैले मलाई नचुनेपछि म किन आफूलाई कम ठान्छु?”

यी प्रश्नको उत्तर भेट्न सकेपछि मानिस प्रेममा परिपक्व हुन्छ।

त्यसपछि ऊ प्रेम माग्दैन; प्रेम बाँड्छ।

स्वीकृति भिख माग्दैन; समान सम्मान खोज्छ।

कसैको रोजाइ बन्न आतुर हुँदैन; परस्पर रोजाइको प्रतीक्षा गर्छ।

र त्यसपछि उसले बुझ्छ-प्रेममा ‘म तिमीविना अधुरो छु’ भन्दा ‘म पूर्ण छु, तर तिमीसँग जीवन बाँड्न चाहन्छु’ भन्ने वाक्य स्वस्थ हुन्छ।

म अब त्यसै किसिमको प्रेममा विश्वास गर्छु।

जहाँ दुई अपूर्ण मानिस एकअर्कालाई पूर्ण बनाउन होइन, एकअर्काको यात्रामा साथ दिन भेटिन्छन्।

जहाँ कसैले कसैको बजार मूल्य निर्धारण गर्दैन।

जहाँ उमेर अपराध हुँदैन।

जहाँ कमजोरी लुकाउनुपर्दैन।

जहाँ बाहिरी सौन्दर्यको प्रशंसा हुन्छ, तर भित्री सौन्दर्यको सम्मान अझ ठूलो हुन्छ।

जहाँ एउटा व्यक्तिको मूल्य उसको उपयोगिता, रूप, पैसा वा

सामाजिक हैसियतसँग बाँधिँदैन।

यस्तो सम्बन्धमा मानिस स्वतन्त्र हुन्छ।

र प्रेमको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण शायद स्वतन्त्रता नै हो।

जसले हामीलाई बाँधेर राख्छ, त्यो सधैँ प्रेम नहुन सक्छ।

जसको अगाडि हामी आफू भएर बस्न सक्छौँ, त्यो प्रेम हुन सक्छ।

जसको अगाडि हामी हरेक दिन परीक्षा दिइरहनुपर्छ, त्यो सम्बन्ध थकाउने हुन्छ।

जसको अगाडि हाम्रो मौनता पनि बुझिन्छ, त्यो घरजस्तो हुन्छ।

अन्ततः मानिसलाई प्रेमीभन्दा पहिले घर चाहिन्छ।

एउटा यस्तो मन जहाँ फर्केर आउन सकियोस्।

जहाँ संसारसँग हारेर पनि प्रवेश गर्न पाइयोस्।

जहाँ अनुहारको चमक हराएर पनि सम्मान बाँकी रहोस्।

जहाँ सफलताको समाचार नभए पनि कुरा गर्न सकियोस्।

जहाँ वृद्धावस्थाको थरथराएको हात कसैलाई बोझ नलागोस्।

त्यो घर सुन्दर हुनु आवश्यक छैन।

तर सुरक्षित हुनु आवश्यक छ।

रूपको बजारले त्यस्तो घर बनाउँदैन।

बजारमा ग्राहक र वस्तुबीच सम्बन्ध हुन्छ; प्रेममा दुई अस्तित्वबीच।

बजारमा सौदा पूरा भएपछि सम्बन्ध सकिन्छ।

प्रेममा सम्बन्धको अर्थ सौदाभन्दा पर सुरु हुन्छ।

बजारको भाषा “मलाई के मिल्छ?” हो।

प्रेमको भाषा “म के दिन सक्छु?” पनि हो।

त्यसैले प्रेमलाई बजारको तराजुमा राख्न खोज्दा सधैँ केही न केही हराउँछ।

म अहिले फर्केर हेर्दा तिमीप्रति रोष राख्न चाहन्नँ।

सायद तिमीले आफ्नो रुचिअनुसार रोज्यौ।

तिमीलाई अधिकार थियो।

मलाई पनि आफ्नो मूल्य बुझ्ने अधिकार छ।

तिमीले मलाई नचुनेर मेरो जीवनको फैसला गरेकी होइनौ; केवल आफ्नो बाटो रोजेकी हौ।

म पनि अब आफ्नो बाटो रोज्छु।

यति मात्र फरक छ पहिले म तिम्रो नजरमा आफूलाई सुन्दर बनाउन चाहन्थेँ, अब आफ्नै आत्माको नजरमा आफूलाई सत्य राख्न चाहन्छु।

यो परिवर्तन सानो छैन।

यही शायद पीडाले दिएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा हो।

मानिसले एक दिन आफ्ना घाउलाई घृणा गर्न छोड्छ, किनकि तिनैले उसलाई बुद्धिमान बनाएका हुन्छन्।

अस्वीकारले विनम्रता सिकाउँछ।

वियोगले आत्मनिर्भरता।

अपमानले आत्मसम्मानको मूल्य।

एक्लोपनाले आफ्नै संगत।

र गलत प्रेमले सही प्रेमको परिभाषा।

त्यसैले जीवनमा सबै हार व्यर्थ हुँदैनन्।

कुनै हारले मानिसलाई आफूमा फर्काउँछ।

म अब सजिन्छु भने आफ्नो प्रसन्नताका लागि सजिन्छु।

राम्रो कपडा लगाउँछु भने आफ्नै सम्मानका लागि।

सुगन्ध लगाउँछु भने जीवनको उत्सवका लागि।

आफ्नो शरीरको हेरचाह गर्छु भने स्वस्थ रहनका लागि।

तर कसैको बजारमा उच्च मूल्य पाउनका लागि होइन।

म प्रेम गर्न चाहन्छु, व्यापार गर्न होइन।

म रोजिन चाहन्छु, तर मूल्याङ्कनको वस्तु बनेर होइन।

मलाई हेर्ने आँखाले मेरो बाहिरी रूप पनि देखोस् कि न नदेखोस्? तर त्यहीँ नरोकियोस्।

मेरो शब्दसम्म आओस्।

मेरो मौनतासम्म।

मेरो विगतसम्म।

मेरो डर र साहससम्म।

मेरो दोष र गुणसम्म।

र यति सबै देखेपछि पनि यदि त्यो आँखा भन्छ-“म तिमीलाई बुझ्न चाहन्छु”-त्यसलाई म प्रेमको सम्भावना मान्नेछु।

किनकि अन्ततः हामीलाई प्रशंसा गर्ने मानिसभन्दा बुझ्न चाहने मानिस आवश्यक हुन्छ।

प्रशंसा मौसमसँग बदलिन सक्छ।

बुझाइ गहिरिँदै जान्छ।

र जीवनको अन्तिम साँझमा, जब ऐनासँग हाम्रो खास सम्बन्ध रहनेछैन, जब शरीर थाकिसकेको हुनेछ, जब नाम, पद, पैसा र सामाजिक प्रभाव पनि क्रमशः अर्थहीन हुँदै जानेछन्, त्यतिबेला शायद हामीलाई एउटै कुराले सान्त्वना दिनेछ ।


कसैले हामीलाई वास्तविक रूपमा चिनेको थियो।

कसैले हाम्रो जवानी मात्र होइन, हाम्रो वृद्धावस्था पनि देखेको थियो।

कसैले हाम्रो उज्यालो मात्र होइन, अँध्यारो पनि स्वीकार गरेको थियो।

कसैले हाम्रो सुन्दरता मात्र होइन, हाम्रो क्षयलाई पनि प्रेम गरेको थियो।

त्यस्तो प्रेम पाए जीवन सफल भन्न सकिन्छ।

नपाए पनि एउटा कुरा गर्न सकिन्छ आफूलाई बजारमा नबेच्ने।

आफ्नो आत्माको मूल्य घट्न नदिने।

आफ्नो सत्यल

डा :गोपाल पौडेल