नेपाली साहित्यको उन्नयनको कथामा हामी प्रायः एउटै सत्यलाई दोहर्याउँछौं। आदिकवि भानुभक्त आचार्यबाट नै यस भाषाको साधनाको सूत्रपात भयो। तर यो परम्परागत मान्यता इतिहासको एकांगी मात्र हो। यसै भूमण्डलमा, यसै माटोमा भानुभक्तभन्दा अगावै काव्य-साधनामा रमाएका एक महान् प्रतिभा थिए। जसले नेपाली भाषालाई नयाँ उचाइमा पुर्याए, नयाँ विधाको स्थापना गरे र आफ्नो अमिट छाप छोडेर गए। ती हुन् वसन्त शर्मा जैसी। नेपाली भाषाका प्रथम खण्डकाव्यकारका रूपमा अजर-अमर रहने यस विलक्षण कविको वास्तविक परिचय, जन्मस्थान र पारिवारिक पृष्ठभूमि अझै पूर्णरूपमा उजागर हुन सकेको छैन। मैले आफ्ना विभिन्न लेख, अनुसन्धान र विशेषतः "काभ्रेपलाञ्चोकः खण्डकाव्य" मा उहाँको यथार्थलाई स्थापित गर्ने प्रयास गरेको थिए जसले दशकौंदेखि चलिआएका भ्रान्त धारणाहरूलाई निवारण गर्न मद्दत पुर्याउनेछ।
यस विषयमा मेरा अग्रज, काभ्रे भमरकोटको पवित्र धरतीले जन्माएका नेपाली साहित्यका मूर्धन्य व्यक्तित्व स्व. कृष्णप्रसाद पराजुलीले पनि आफ्नो पूर्व १ नम्बर कृतिमा वसन्त शर्माबारे प्रामाणिक उल्लेख गर्नुभएको छ। "बत्ति मुनि अन्ध्यारो" भनेझैं हाम्रै आँगनमा हाम्रै पुर्खाले रचेको इतिहास हामीले नै बिर्सन्छौं न त त्यसको खोजी गर्न कसैको हात अगाडि सर्छ, न त यस भूमिका सन्ततिले नै कुनै चासो देखाउँछ। यसै अन्धकारमा प्रकाश छर्ने कार्य पाँचखालका साहित्यानुरागी पत्रकार श्रीकृष्ण धिमालले गर्नुभएको छ। उहाँले "सम्झनामा नेपाली भाषाका प्रथम खण्डकाव्यकारको जन्मदिन" शीर्षकमा नयाँ पत्रिकामा लेख प्रकाशित गर्नुभयो जुन २०८० फाल्गुण ३ गते सार्वजनिक भयो। त्यो लेखले मेरा मनका सबै तन्तुहरूलाई झंकृत तुल्यायो र यस विषयमा विस्तृत रूपमा लेख्ने प्रेरणा प्रदान गर्यो।उहाँलाई मेरो हृदय देखि नै हार्दिक धन्यबाद छ।
जन्मस्थानः भ्रान्तिको पर्दामुनि वास्तविकता
वसन्त शर्माबारे विभिन्न स्रोतमा विभिन्न कथन भेटिन्छन्। इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले आफ्नो प्रसिद्ध कृति *'पुराना कवि र कविताहरू'*मा उहाँलाई भक्तपुरमा जन्मेको उल्लेख गर्नुभएको छ जुन ऐतिहासिक तथ्य र भौगोलिक सत्य दुवै दृष्टिले त्रुटिपूर्ण छ। मैले यस विषयलाई काभ्रेपलाञ्चोकः खण्डकाव्यमा स्पष्ट पारिसकेको छु। कुनै पनि साहित्यकारको आफ्नै रचनामा झल्किने भौगोलिक चित्र नै सबैभन्दा प्रामाणिक प्रमाण हो र वसन्त शर्माका रचनाहरूले उहाँ काभ्रेपलाञ्चोकको मण्डनदेउपुरकै सन्तान हुन् भन्ने कुरामा कुनै शंका रहन दिँदैनन्।
प्राचीन अभिलेखअनुसार आजको मण्डनदेउपुरको पुरानो नाम 'ब्रह्मपुर' थियो। यो त्यो पवित्र भूमि हो, जहाँ लाबण्ड्यदेशका राजा नवराजकी धर्मपत्नी चन्द्रावतीको माइतीघर अवस्थित थियो। किंवदन्ती छ यहाँ रहेको शिवलिङ्गमा पहिरो खसेर देउता पुरिएपछि "देउता पुरिएको स्थान" भन्ने अर्थले बोलिँदा बोलिँदै 'देवपुर' अपभ्रंश भई 'देउपुर' रहन गएको हो।
कवि स्वयंले आफ्नो श्रीकृष्णचरित्रको उत्तरार्ध, श्लोक १६५ मा आफ्नो जन्मभूमिको यसरी सजीव वर्णन गर्नुभएको छः
"पश्चिम बागमती पवित्र यमुना, पूर्वै दिशा कौशिकी !
दक्षिण् चन्द्रगिरी हिमालयमहाँ औतार लिया हरि !!
उत्तर्हेमगिरी त पर्वत बन्यो उत्पन्न इन्द्रावती !
श्रीब्रह्मायणी माईका शरणमा श्री कृष्णलीला इति !!"
यसैगरी समुन्द्रलहरीको श्लोकमा उहाँले आफ्नो परिचय यसरी प्रस्तुत गर्नुहुन्छः
"उत्तर द्यौपुर ग्रामनिवासी ! वसन्त कवि हुँ ब्राह्मण जैसी !!"
यी पङ्क्तिहरू उहाँको गृहग्राम भादगाउँ अर्थात् वर्तमान भक्तपुरबाट उत्तरतर्फ पर्ने द्यौपुर वा धौउपुर हो जुन आज काभ्रेपलाञ्चोकको मण्डनदेउपुर नगरपालिकाको रूपमा विकसित भएको छ भन्ने पुष्टि गर्दछ। यस क्षेत्रको भूआकृति कविको वर्णनसँग एकदमै मेल खान्छः
• अगाडि दक्षिणतर्फ इन्द्रावती नदी कलकल बगिरहेकी छिन्, जसले यस भूमिलाई सधैं हरियाली र उर्वरा राख्छिन्।
• दायाँ पट्टि चन्द्रावती नदी आफ्नो कूलमार्ग बग्ने गर्छिन् जसको नाम अझै पनि यस क्षेत्रको पहिचान बनेको छ।
• बायाँ पट्टि डाँडखोला निरन्तर प्रवाहित छ, जसको अस्तित्व आज पनि त्यहाँ कायम छ।
• पश्चिममा पवित्र बागमती, पूर्वमा कौशिकी, उत्तरमा हिमशृङ्खला र दक्षिणमा चन्द्रगिरी पर्वतको अवस्थितिले कविले चित्रण गरेको भूभाग मण्डनदेउपुर नै हो भन्ने पुष्टि हुन्छ।
श्रीकृष्ण धिमालको अनुसन्धानले पनि यसलाई पुष्टि गर्दछ भक्तपुरमा ब्रह्मायणी मन्दिर भए तापनि त्यहाँ नदी, पर्वत र भूस्थितिको यस प्रकारको संयोजन कहिल्यै भेटिँदैन। भौगोलिक यथार्थलाई यति सूक्ष्म र यथार्थ रूपमा चित्रण गर्ने कवि त्यस भूमिको सन्तान बाहेक अरू कसै हुन सक्दैनन्। यस आधारमा निःसन्देह भन्न सकिन्छ– वसन्त शर्मा जैसीको जन्म वि.सं. १८५२ मा मण्डनदेउपुरको देउपुर गाउँमा भएको हो र मृत्यु पनि वि.सं. १९४८ मा सोही माटोमा भएको हो।
पारिवारिक पृष्ठभूमिः अनुमानका परिप्रेक्ष्यमा सम्भावना
वसन्त शर्माको मूल थर र वंशपरम्पराबारे अहिलेसम्म कुनै पूर्ण र प्रामाणिक प्रमाण प्राप्त भएको छैन। उहाँले आफूलाई "ब्राह्मण जैसी" भनेर मात्र चिनाउनुभएको छ– जसले तत्कालीन समाजमा रहेको जातीय वा पेशागत पहिचानलाई संकेत गर्दछ। निश्चित निष्कर्षमा पुग्न नसके तापनि ऐतिहासिक सन्दर्भका आधारमा केही सम्भावनाहरू भने प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
मेरो दृष्टिमा, मण्डनदेउपुर, काठमाडौँ र भक्तपुर वरपर बसोबास गर्ने जैसी, डोटेल, न्यौपाने, ढकाल आदि थर भएका ब्राह्मण परिवारहरू प्रायः सुदूरपश्चिमको डोटी क्षेत्रबाट विभिन्न समयमा यहाँ आई बसोबास गरेका हुन्। यदि उहाँहरूको दश-बाह्र पुस्तासम्मको वंशावली अनुसन्धान गर्न सकियो भने निश्चय नै उहाँको वास्तविक कुलपरम्परा पत्ता लाग्नेछ। मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ हामी पौडेलहरूकै कुनै पुर्खा त होइनन्? यस विषयमा मेरो अनुसन्धान अझै जारी छ। मल्लकालदेखि नै राज्यले प्रशासनिक, धार्मिक तथा भूमि व्यवस्थापनका क्रममा विद्वान्, पुरोहित र दक्ष व्यक्तिहरूलाई पश्चिमबाट ल्याई उपत्यका र यसको वरपर बसोबासको व्यवस्था मिलाउने गरेको ऐतिहासिक प्रमाण भेटिन्छ।
यस आधारमा अनुमान गर्न सकिन्छ वसन्त शर्मा जैसी पनि डोटीबाट बसाइँ सरेर आएका डोटेल, न्यौपाने वा ढकाल परिवारमध्येका एक हुनुपर्दछ। तत्कालीन समाजमा जडिबुटी र औषधि उपचार गर्नेलाई 'वैद्य' र शास्त्र, चिना र टिप्पणी जान्ने विद्वान्लाई 'जैसी' भन्ने प्रचलन थियो। समयको प्रवाहमा यो पेशागत पहिचान नै थरका रूपमा स्थापित भएको हुन सक्छ। 'जैसी' शब्दको उत्पत्ति पश्चिमी क्षेत्रको 'जैश' शब्दबाट भएको अनुमान पनि गरिन्छ। यद्यपि यो विषय अझै गहन अनुसन्धानको अपेक्षा गर्दछ, तर एउटा कुरा चाहिँ निश्चित छ उहाँका पुर्खाले जहाँबाट आए पनि उहाँले आफूलाई यस भूमिको सन्तानका रूपमा स्थापित गर्नुभयो, यस भाषालाई आफ्नो आमाको जिब्रो बनाउनुभयो र नेपाली साहित्यको गौरव बढाउनुभयो।
मण्डनदेउपुर त्यस्तो पवित्र भूमि हो, जहाँ वैदिक कालमा कश्यप ऋषिले तपस्या गरेको मानिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको नजिकै रहेको यो स्थान सधैं नै विभिन्न क्षेत्रबाट आएका विद्वान्, साधक र साहित्यकारहरूको आश्रयस्थल बनेको छ। वसन्त शर्मा त्यही महान् परम्पराको एक चम्किलो नक्षत्र हुन्।
नेपाली साहित्यमा वसन्त शर्माको अग्रणी स्थान
म आफूलाई मण्डनदेउपुरको दोस्रो कवि मान्ने हुँ त्यसैले आफ्नै अग्रज कवि वसन्त शर्माप्रति म स्वाभाविक रूपमा नतमस्तक हुन्छु। हामी प्रायः भानुभक्तलाई नै नेपाली साहित्यको आरम्भबिन्दु मान्ने गर्छौं, तर सत्य के हो भने वसन्त शर्मा भानुभक्तका अग्रज हुन्। भानुभक्तले रामायणको अनुवाद गर्नुभन्दा अगावै नै वसन्त शर्माले मौलिक महाकाव्य र नेपाली भाषाको पहिलो खण्डकाव्य लेखिसक्नुभएको थियो।
नेपाली भाषाका प्रथम खण्डकाव्यकार
वसन्त शर्माको समुन्द्रलहरी (वि.सं. १८७६) नै नेपाली भाषाको पहिलो पूर्ण, सुव्यवस्थित र स्वतन्त्र खण्डकाव्य हो। यसअघि छरिएका भजन, पद्य वा छोटा रचनाहरू भए तापनि निश्चित कथावस्तु, संरचना र छन्दको अनुशासनमा बाँधिएको खण्डकाव्य विधाको श्रेय पूर्णतः उहाँलाई नै जान्छ। सवाई छन्दमा रचित यो काव्य गहन चिन्तन, भक्तिरस र जीवनदर्शनले ओतप्रोत छ।
श्रीकृष्णचरित्रः नेपाली भावभूमिमा रूपान्तरित काव्य
उहाँको अर्को अमूल्य निधि श्रीकृष्णचरित्र (वि.सं. १८८२/८४) हो जसलाई म नेपाली भाषाको पहिलो सफल भक्तिमूलक मौलिक काव्यका रूपमा चिनाउँछु। भागवत पुराणलाई आधार मानेर पनि यसलाई पूर्णतः नेपाली संस्कार, संस्कृति र शैलीमा ढालिएको छ। शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित १६९ श्लोकको यो काव्य दुई भागमा विभाजित छः
• पूर्वार्द्धमा कृष्णको जन्मदेखि कंशवधसम्मका घटनाहरू संप्रेषित छन्।
• उत्तरार्द्धमा जरासन्धवधदेखि कृष्णको स्वर्गारोहणसम्मका कथाहरू समेटिएका छन्।
यस काव्यको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको नेपालीपन हो। कविले संस्कृतका जटिल शब्दहरूको भार बोकाएनन् बरु जनमानसले सहजै बुझ्न सक्ने सरल, सहज र प्रवाहमय भाषा प्रयोग गर्नुभयो। यसमा हाम्रा रीतिथिति, संस्कार र विश्वास यसरी घुलमिल छन्, मानौं कृष्णको लीला नै हाम्रै आँगनमा घटेको होः
• शिशु कृष्णलाई डोकामा राख्ने चलन
• न्वारानमा नौमती बाजा बजाउने परम्परा
• साइत हेरेर काम गर्ने संस्कार
• केटी माग्ने र विवाहका प्रचलन
• सातो जानेजस्ता लोकविश्वास
यसैगरी उहाँले स्थानीय शब्दप्रयोगद्वारा कथालाई अझ सजीव तुल्याउनुभएको छ यशोदालाई जसुद्धा वा जसुमती, कंशलाई कंगाल जस्ता शब्दले पात्रहरूलाई हाम्रै बीचको बनाइदिएको छ।
अन्य कृतिहरू र छन्द-साधना
वसन्त शर्माको साहित्य-साधना एक कृतिमै सीमित रहेन। विराटपर्व, महाभारत, भागवत कथा, चरीको सवाई, युगलगीत जस्ता कृतिहरू पनि उहाँकै साधनाका फल हुन्। नेपाली छन्दको विकासमा पनि उहाँको विशेष योगदान छ शार्दूलविक्रीडित र सवाई छन्दलाई उहाँले जुन सफलता र सौन्दर्यका साथ प्रयोग गर्नुभयो, त्यसले पछि आएका भानुभक्त आचार्य, मोतीराम भट्ट जस्ता कविहरूलाई समेत प्रभाव पारेको छ।
मण्डनदेउपुरको सम्पदा र अनुसन्धानको आवश्यकता
मैले वारम्बार यस कुरामा जोड दिन्छु मण्डनदेउपुर ऋषिमुनिको तपोभूमि, विद्वत्जनको आश्रयस्थल र साहित्यको पवित्र थलो हो। तर यस भूमिले जन्माएका धेरै प्रतिभाहरू इतिहासको कालकोठरीमा हराइरहेका छन्। वसन्त शर्मा जैसी त्यसको ज्वलन्त उदाहरण हुन् नेपाली भाषालाई यति ठूलो योगदान दिनुभएका कवि आज पनि अपेक्षित सम्मान र चर्चाबाट वञ्चित हुनु हाम्रो लागि दुःखद विषय हो। यसको मुख्य कारण हो यस क्षेत्रका ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूप्रतिको उदासीनता र अनुसन्धानको अभाव।
मैले काभ्रेपलाञ्चोकः खण्डकाव्यमा लेखेको छुः
"मण्डनदेउपुरको धरतीले वसन्त शर्माजस्ता रत्न जनायो, तर हामीले त्यसलाई चिन्नै सकेनौं। यस्ता अमूल्य निधिहरूको खोजी गर्नु, उहाँहरूको जीवनी र कृतित्वको अनुसन्धान गर्नु र त्यसलाई सार्वजनिक गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो।"
म मण्डनदेउपुर नगरपालिका र सम्बन्धित निकायहरूलाई यी कार्यहरू तत्काल प्रारम्भ गर्न सुझाव दिन्छुः
• वसन्त शर्माको जीवनी, पारिवारिक पृष्ठभूमि र सम्पूर्ण कृतिहरूको गहन अनुसन्धान गरी प्रामाणिक पुस्तक प्रकाशन गर्ने।
• उहाँको जन्मस्थलमा स्मारक, सालिक वा सङ्ग्रहालयको स्थापना गरी उहाँप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने।
• उहाँको नाममा साहित्यिक पुरस्कारको स्थापना गरी नयाँ पुस्तालाई साहित्य-साधनाप्रति प्रोत्साहित गर्ने।
• यस क्षेत्रका अन्य अविस्मृत साहित्यकार, विद्वान् र विभूतिहरूको एकीकृत अभिलेख तयार पार्ने।
यी कार्यहरू सम्पन्न भएमा मण्डनदेउपुर निश्चय नै तनहुँको चुँदी रम्घाझैं नेपालकै प्रमुख साहित्यिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुनेछ र यस भूमिको गौरव र पहिचान राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुग्नेछ।
समापनः सत्यको उद्घोष
मेरो अनुसन्धान, वसन्त शर्माका स्वयंका रचना, भौगोलिक यथार्थ र अग्रजहरूको मान्यता सबैले एउटै सत्यलाई पुष्टि गर्दछन्
वसन्त शर्मा जैसी वि.सं. १८५२ मा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको मण्डनदेउपुर नगरपालिकाअन्तर्गत पर्ने देउपुर गाउँमा जन्मेका नेपाली भाषाका प्रथम खण्डकाव्यकार, भानुभक्त आचार्यभन्दा अग्रणी कवि र नेपाली साहित्यका अमूल्य निधि हुन्। उहाँका रचनामा वर्णित इन्द्रावती, चन्द्रावती, डाँडखोला र ब्रह्मायणी मन्दिरले उहाँको यस भूमिसँगको अटुट सम्बन्धलाई पुष्टि गर्दछ। उहाँका पुर्खाहरू डोटी क्षेत्रबाट बसाइँ सरेर आएका डोटेल, न्यौपाने वा ढकाल परिवारमध्येका एक हुन सक्ने सम्भावना रहेको छ जसले थप अनुसन्धानको अपेक्षा गर्दछ।यस महान् साहित्यकारको जीवन र कृतित्वलाई सही ढंगले चिनाउन, संरक्षण गर्न र प्रचारप्रसार गर्नु आजको हाम्रो प्रथम दायित्व हो जसले नेपाली साहित्यको इतिहासलाई सही, पूर्ण र न्यायोचित बनाउनेछ।
डा :गोपाल पौड्याल
नोट: हाल बेलायत बस्ने लेखक डा. पौड्याल बरिस्ठ कवि तथा लेखक हुन ।
